अवकाश नाही, आता पृथ्वीवर ‘सूर्य’ बनवण्याची तयारी! भारताची फ्यूजन रिसर्चमध्ये मोठी झेप

सूर्याप्रमाणे न्यूक्लियर फ्यूजनच्या माध्यमातून ऊर्जा निर्माण करण्याच्या जागतिक प्रयत्नांमध्ये भारताने आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल टाकले आहे. बेंगळुरूमधील डीप-टेक स्टार्टअप Pranos Fusion ने विकसित केलेल्या PRAGYA टोकामकमध्ये प्रथमच प्लाझ्मा तयार करण्यात यश मिळाले आहे. भारताच्या खासगी क्षेत्रातील फ्यूजन संशोधनासाठी हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

काय आहे PRAGYA?

PRAGYA हे कॉम्पॅक्ट आणि लो-अॅस्पेक्ट-रेशो टोकामक असून, त्याचा मुख्य उद्देश फ्यूजनसाठी आवश्यक असलेल्या अतितप्त प्लाझ्माचा अभ्यास आणि त्यावर नियंत्रण मिळवणे हा आहे. टोकामकमध्ये शक्तिशाली चुंबकीय क्षेत्राचा वापर करून प्लाझ्माला नियंत्रित ठेवले जाते.

मात्र, PRAGYAमधून सध्या थेट वीज निर्मिती होत नाही. हे व्यावसायिक फ्यूजन रिअॅक्टर नसून भविष्यातील मोठ्या फ्यूजन रिअॅक्टरसाठी आवश्यक तंत्रज्ञानाची चाचणी करण्यासाठी तयार करण्यात आलेले प्रायोगिक प्लॅटफॉर्म आहे.

‘पहिला प्लाझ्मा’ म्हणजे नेमकं काय?

PRAGYAमध्ये प्लाझ्मा तयार होणे म्हणजे अणुऊर्जेच्या फ्यूजनमधून वीज निर्माण करण्यास सुरुवात झाली, असा त्याचा अर्थ नाही. टोकामकच्या चेंबरमध्ये अत्यंत गरम, विद्युतभारित वायू म्हणजेच प्लाझ्मा तयार करून त्याला चुंबकीय पद्धतीने नियंत्रित करण्याची क्षमता सिद्ध होणे हा या टप्प्याचा अर्थ आहे.

फ्यूजन तंत्रज्ञानात हा महत्त्वाचा प्रयोगात्मक टप्पा मानला जातो. भविष्यात अशाच तंत्रज्ञानाचा वापर करून सूर्याच्या केंद्रापेक्षाही अधिक तापमानाच्या प्लाझ्मावर नियंत्रण मिळवण्याचे उद्दिष्ट आहे.

भारताच्या खासगी क्षेत्रासाठी नवी सुरुवात

आतापर्यंत भारतातील फ्यूजन संशोधनाचा मोठा भाग सरकारी वैज्ञानिक संस्थांमध्ये झाला आहे. बेंगळुरूच्या Pranos Fusionने या क्षेत्रात खासगी कंपन्यांसाठी स्वतंत्र वाटा निर्माण केला आहे. PRAGYA हे भारतातील खासगी क्षेत्राने विकसित केलेले पहिले कॉम्पॅक्ट टोकामक असल्याचे कंपनीचे म्हणणे आहे.

कंपनीचे पुढील लक्ष्य आणखी मोठ्या क्षमतेच्या फ्यूजन रिअॅक्टरच्या दिशेने जाण्याचे आहे. त्यासाठी प्लाझ्मा कंट्रोल, मॅग्नेट तंत्रज्ञान आणि रिअॅक्टर डिझाइन यावरही संशोधन सुरू आहे.

‘आर्टिफिशियल सन’च्या शर्यतीत भारत

न्यूक्लियर फ्यूजनमध्ये हलक्या अणुकेंद्रांना एकत्र आणून मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो. सूर्य आणि इतर ताऱ्यांमध्ये नैसर्गिकरित्या हीच प्रक्रिया घडते. त्यामुळे फ्यूजनला अनेकदा ‘कृत्रिम सूर्य’ तयार करण्याच्या प्रयत्नांशी जोडले जाते.

चीन, अमेरिका आणि युरोपसह जगभरातील अनेक देश फ्यूजन ऊर्जा विकसित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर संशोधन करत आहेत. भारतही या शर्यतीत सरकारी संशोधनासोबत आता खासगी क्षेत्राच्या माध्यमातून पुढे जात आहे. PRAGYAमध्ये तयार झालेला पहिला प्लाझ्मा हा त्या दिशेने एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे.