२१व्या शतकातील गांधी : आत्मपरीक्षण आणि संवादासाठी गांधी तीर्थ ठरले प्रभावी व्यासपीठ

महात्मा गांधींच्या विचारांवर तीन दिवसीय गोलमेज परिषदेत सखोल चर्चा

महात्मा गांधी यांच्या विचारांची २१व्या शतकातील प्रासंगिकता तपासण्यासाठी गांधी रिसर्च फाऊंडेशनतर्फे २६ ते २८ मार्च २०२६ दरम्यान “२१व्या शतकातील गांधी : एक चौकशी” या विषयावर तीन दिवसीय गोलमेज परिषद आयोजित करण्यात आली होती. गांधी तीर्थ संकुलातील खान अब्दुल गफ्फार खान सभागृहात हे चर्चासत्र पार पडले.

या चर्चासत्राची संकल्पना फाउंडेशनचे सहायक प्राध्यापक बरुण मित्रा यांच्या विचारप्रवर्तक निबंधांवर आधारित होती. त्यांनी सुरुवातीला कोणताही ठोस निष्कर्ष गाठण्यापेक्षा सतत चालणाऱ्या बौद्धिक शोधप्रक्रियेवर भर दिला. “गांधींची पुनरावृत्ती नव्हे, तर त्यांच्या विचारांची आजच्या गुंतागुंतीच्या संदर्भात पुनर्समीक्षा” हा या चर्चेचा केंद्रबिंदू होता.

या परिषदेत डॉ. कृष्णा गांधी, राज चेरुबल, सुनील जोसेफ, प्रा. मनीष शर्मा, कुमार आनंद, अंशू चौधरी, प्रा. तालीम अख्तर, डॉ. पार्थ शाह यांच्यासह देशभरातील अनेक विद्वान सहभागी झाले होते. फाउंडेशनचे संचालक डॉ. सुदर्शन अय्यंगार, प्रा. गीता धर्मपाल, ज्येष्ठ गांधीवादी अब्दुलभाई आणि डॉ. अश्विन झाला यांचीही उपस्थिती लाभली.

तीन दिवसांच्या चर्चेत सत्य, अहिंसा, राजकारण, कायदा, समाज आणि नैतिकता या विषयांचा विविध अंगांनी ऊहापोह करण्यात आला. ‘कायद्याचे राज्य’ हे केवळ संस्थात्मक रचनेवर अवलंबून नसून समाजातील मूल्यव्यवस्थेवर आधारित असावे, ही भूमिका मांडण्यात आली. तसेच, वाढत्या संस्थात्मक नियंत्रणामुळे समाजाची स्वायत्तता कमी होत असल्याची चिंताही व्यक्त करण्यात आली.

याच अनुषंगाने समाजाने आपली हरवलेली स्वायत्तता कशी पुनर्स्थापित करावी, व्यक्ती आणि समुदाय राज्यावर अवलंबून न राहता नैतिक निर्णयक्षमता कशी विकसित करू शकतील, यावरही विचारमंथन झाले.

चर्चेदरम्यान आरक्षण आणि प्रतिनिधित्वाच्या ऐतिहासिक प्रवासावरही चर्चा झाली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या संदर्भात पुणे करारानंतर वंचित घटकांना मिळालेल्या प्रतिनिधित्वाच्या संधींचा उल्लेख करण्यात आला. मात्र, सध्याच्या आरक्षण व्यवस्थेच्या दीर्घकालीन परिणामांवर पुनर्विचार करण्याची गरज असल्याचा मुद्दाही उपस्थित करण्यात आला.

आधुनिकता आणि पारंपरिक सामाजिक संरचना यांच्यातील बदलत्या नातेसंबंधांवर चर्चा करताना, व्यक्तीकेंद्रित राज्यव्यवस्थेमुळे समुदायांची भूमिका कमकुवत झाल्याची बाब अधोरेखित झाली. गांधीजींच्या मते, व्यक्तीमध्ये नैतिकता आणि आत्मनियंत्रणाची अंतर्गत क्षमता असते आणि त्याच्यावर समाजरचनेचा पाया असावा, असे मत अनेकांनी व्यक्त केले.

या चर्चासत्राचा उद्देश केवळ बौद्धिक देवाणघेवाण नसून सहभागींना आत्मपरीक्षणासाठी प्रवृत्त करणे हा होता. “गांधी विचारांना नव्या रूपात मांडता येईल का?” आणि “ते आजच्या समस्यांवर उपाय देऊ शकतील का?” या मूलभूत प्रश्नांवर केंद्रित हा संवाद सहभागींसाठी एक समृद्ध बौद्धिक आणि आध्यात्मिक अनुभव ठरला.

एकूणच, गांधी तीर्थ येथे आयोजित हे चर्चासत्र २१व्या शतकात गांधी विचारांचे पुनर्मूल्यांकन करण्याच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरले.