---Advertisement---
नागपूर: Pench Tiger Reserve परिसरातील गावांमध्ये वारंवार होणाऱ्या वाघ व बिबट्यांच्या हालचालींमुळे नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण होत होते. या पार्श्वभूमीवर नागपूर ग्रामीण पोलीस व वन विभागाने एक अभिनव पाऊल उचलत ‘एआय’ (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) आधारित सतर्कता यंत्रणा सुरू केली आहे. या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने गावांच्या आसपास वाघ किंवा बिबट्यांचा वावर असल्यास गावकऱ्यांना त्वरित इशारा मिळणार आहे.
नागपूर जिल्ह्यातील रामटेक तालुक्यातील देवलापार परिसर हा आदिवासीबहुल असून पेंच व्याघ्र प्रकल्पाच्या पंचक्रोशीत येतो. या परिसरातील पिपरिया गावात वाघांचा वावर हा नवा नसून वेळोवेळी पाळीव प्राण्यांवर तसेच माणसांवरही हल्ल्याच्या घटना घडल्या आहेत. त्यामुळे गावकऱ्यांच्या सुरक्षेसाठी नागपूर ग्रामीण पोलीस आणि वन विभागाने ‘एआय’ आधारित प्रकल्प राबविण्याचा निर्णय घेतला.
सध्या ही यंत्रणा तीन ठिकाणी कार्यान्वित करण्यात आली असून संवेदनशील भागात वाघ-बिबट्यांचा वावर असल्यास गावकऱ्यांना मोबाईलवर सतर्कतेचा इशारा मिळू लागला आहे. गुरुवारी रात्री देवलापारजवळील पिपरिया येथे वाघ फिरत असल्याचा इशारा या यंत्रणेकडून मिळाल्याने ग्रामस्थ व वन विभाग सतर्क झाले.
वन विभागाच्या माहितीनुसार, येत्या १५ एप्रिलपर्यंत पेंच वन्यजीव क्षेत्र तसेच प्रादेशिक विभागातील ४० संवेदनशील गावांमध्ये ही यंत्रणा बसविण्याचे काम पूर्ण होणार आहे.
नागपूर ग्रामीण भागात मागील अडीच-तीन वर्षांत वाघ किंवा बिबट्यांच्या हल्ल्यांमध्ये १५ जणांचा मृत्यू झाल्याच्या घटना समोर आल्या आहेत. या घटनांमुळे अनेकदा कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्नही निर्माण झाला होता. त्यामुळे या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी ‘एआय’ तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू करण्यात आला आहे.
या प्रकल्पासाठी ‘मार्व्हल’ संस्थेने अत्याधुनिक कॅमेरे व तंत्रज्ञान विकसित केले आहे.
हे तंत्रज्ञान दोन प्रकारे कार्य करते –
बायोमेट्रिक (ध्वनी आधारित): चितळ, सांबर, माकड किंवा मोर यांसारखे प्राणी वाघ-बिबट्यांच्या उपस्थितीत विशिष्ट प्रकारचे आवाज करतात. हे आवाज प्रणाली ओळखून विश्लेषण करते आणि इशारा पाठवते.
बायो-व्हिज्युअल (दृश्य आधारित): कॅमेऱ्यात वाघ किंवा बिबट्याचा फोटो कैद झाल्यास त्वरित सतर्कतेचा संदेश संबंधित अधिकाऱ्यांना व गावकऱ्यांना पाठवला जातो.
नागपूर ग्रामीणचे पोलीस अधीक्षक हर्ष पोद्दार यांनी सांगितले की, वन विभागाच्या मदतीने ४० संवेदनशील ठिकाणांची निवड करण्यात आली असून तेथे प्राधान्याने कॅमेरे बसवले जात आहेत. मागील चार दिवसांत दोन वेळा वाघ-बिबट्यांच्या हालचालींचा इशारा या यंत्रणेमुळे मिळाला आहे.
दरम्यान, भविष्यात Tadoba Andhari Tiger Reserve तसेच Navegaon–Nagzira Tiger Reserve येथेही अशीच ‘एआय’ आधारित यंत्रणा उभारण्याचा प्रस्ताव वन विभागाने तयार केला आहे. या संदर्भात संबंधित संस्थेसोबत सामंजस्य करारही करण्यात आला आहे.
