जागतिक जल दिन २०२६: जल संसाधनांचे संवर्धन आणि व्यवस्थापन काळाची गरज

दरवर्षी २२ मार्च रोजी जागतिक जल दिन साजरा केला जातो. “पाणी आहे तर जीवन आहे” या विधानाचा अर्थ लक्षात घेऊन पाण्याच्या महत्त्वाकडे लक्ष देणे अत्यावश्यक आहे. गोड्या पाण्याचे स्रोत जतन करून त्याचे संवर्धन करणे, व्यवस्थापन करणे आणि भविष्यातील पिढीसाठी सुरक्षित ठेवणे या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

संयुक्त राष्ट्रांच्या आकडेवारीनुसार, जगभरात २ अब्जांहून अधिक लोकांना घरगुती शुद्ध पाणी उपलब्ध नाही. पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि संवर्धन न केल्यास भविष्यात पाणी टंचाईचे संकट निर्माण होईल. अनेक पावसाळी भागात पाऊस जरी पडला तरी पाण्याची साठवणूक करण्यासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा नसल्यामुळे ते पाणी समुद्रात गळते. त्यामुळे छोटी-मोठी तलाव, धरणे आणि जल साठवणूक यंत्रणा तयार करणे अत्यावश्यक ठरते.

युनेस्को आंतरराष्ट्रीय स्तरावर जल संसाधनांचे शाश्वत व्यवस्थापन करण्यासाठी कार्यरत आहे. आंतरशासकीय जलविज्ञान कार्यक्रम (IHP) आणि जागतिक जल मूल्यांकन कार्यक्रम (WWAP) यांच्याद्वारे भूजल पातळीचे निरीक्षण, हवामान बदलाशी जुळवून घेणे आणि जलवाटपाचे समतोल साधणे शक्य होते.

युनिसेफ (UNICEF), वॉटरएड (WaterAid) आणि WSUP यांसारख्या अशासकीय संस्था जनजागृतीसाठी विविध उपक्रम राबवतात. त्यामध्ये प्रकाशने, चित्रपट, गोलमेज चर्चा, परिसंवाद व प्रदर्शने यांचा समावेश आहे. तसेच जागतिक नागरी समाज आघाडी (Global Civil Society Alliance) दरवर्षी वॉटर ॲक्शन मंथ (Water Action Month) आयोजित करून २५० हून अधिक भागीदारांद्वारे जल संवर्धनाच्या उपक्रमांना दिशा देतो.

संयुक्त राष्ट्रांचा जागतिक जल विकास अहवाल (UN World Water Development Report) दरवर्षी जागतिक जल दिनी प्रसिद्ध होतो. शाळा व विद्यापीठांमध्ये विद्यार्थ्यांना जल संसाधनांचे संवर्धन आणि व्यवस्थापन याबाबत शिक्षण देऊन त्यांच्यात जागृती निर्माण केली जाते. उदाहरणार्थ, मिशिगन स्टेट विद्यापीठाने २०१७ मध्ये ‘जागतिक जल दिन पोस्टर’ स्पर्धा आयोजित केली होती, तर फिलिपिन्समध्ये २०१० मध्ये प्राथमिक शाळेतील मुलांनी ‘माझे शाळेतील शौचालय’ स्पर्धेत सहभाग घेतला होता.

जल संवर्धन, साठवण आणि व्यवस्थापन या बाबतीत जनजागृतीची गरज आता अधिक तीव्र झाली आहे. योग्य पद्धतीने पाण्याचे व्यवस्थापन केल्यास भविष्यातील पाणी टंचाईच्या समस्यांवर मात करणे शक्य होईल.