अल-निनोचा डबल अटॅक! शेतकऱ्यांसह संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर संकट; पेट्रोल, सोने आणि दूध महागणार, पुढचा नंबर कोणाचा?

मे महिन्याचा शेवट आता अवघ्या काही तासांवर येऊन ठेपला असून जून महिना सुरू होणार आहे. देशभरातील लाखो शेतकऱ्यांची नजर आकाशाकडे लागली आहे. शेतं तयार आहेत, बियाणे सज्ज आहे आणि ट्रॅक्टरही कामाला लागायला तयार आहेत. पण यावेळी प्रतीक्षा केवळ मान्सूनच्या आगमनाची नाही, तर तो किती काळ टिकेल याचीही आहे.
​भारतात मान्सून केवळ एक ऋतू नाही, तर तो ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे. यंदा २०२६ चा मान्सून गेल्या ११ वर्षांतील सर्वात कमजोर असण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. एल निनोच्या (El Nino) संकटामुळे शेती, अन्नधान्याच्या किमती आणि देशाच्या आर्थिक विकासाला मोठा धोका निर्माण झाला आहे.

​११ वर्षांतील सर्वात कमी पाऊस; ‘इन्फ्लेशन’चा दुहेरी फटका
​देश आधीच आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील इराण युद्ध आणि भू-राजकीय तणावामुळे निर्माण झालेल्या महागाईशी झुंज देत आहे. अशातच भारतीय हवामान विभागाने (IMD) यंदा सरासरीपेक्षा १०% कमी पावसाचा सुधारित अंदाज वर्तवला आहे. ५० वर्षांची सरासरी (८७ सेमी) पाहता, यंदाचा पाऊस ९२% पेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे. २०१५ च्या तीव्र एल निनोनंतरचा (८७% पाऊस) हा सर्वात कमजोर मान्सून असू शकतो.

​महागाई ५.५% वर जाण्याचा अंदाज:
आयडीएफसी फर्स्ट बँकेच्या मुख्य अर्थतज्ज्ञ गौरा सेनगुप्ता यांच्या मते, जुलै आणि ऑगस्ट या पेरणीच्या मुख्य महिन्यांत पाऊस कमी झाल्यास महागाईचा दबाव वाढेल. एप्रिल २०२६ मध्ये किरकोळ महागाई दर ३.४८% होता, मात्र एल निनोमुळे तो सरासरी ५.५% पर्यंत जाण्याची भीती आहे.

​या पिकांवर सर्वाधिक धोका
​फिलिप कॅपिटल इंडियाच्या कमोडिटी रिसर्च विभागाच्या उपाध्यक्षा अश्विनी बन्सोड यांच्या मते, कमी पावसामुळे खालील पिकांच्या पेरणीवर आणि उत्पादनावर प्रतिकूल परिणाम होईल:
​कडधान्ये: तूर, उडीद आणि मूग.
​नगदी पिके: कापूस, ऊस आणि मका.
​तेलबिया: सोयाबीन आणि मोहरी.
​भात (तांदूळ): उत्तर आणि वायव्येकडील सिंचन नसलेल्या भागातील भात पिकाला मोठा फटका बसेल.

​तुमच्या खिशावर काय परिणाम होणार? काय-काय महागणार?
क्षेत्र/वस्तू महागाईचे कारण संभाव्य परिणाम
धान्य आणि डाळी पाऊस कमी झाल्याने उत्पादन घटणार भात, मका आणि सर्व प्रकारच्या डाळींचे भाव वाढणार.
खाद्यतेल देशांतर्गत सोयाबीन, मोहरी उत्पादनात घट रिफाइंड, मोहरी आणि सोयाबीन तेल महागणार.
भाजीपाला तीव्र उष्णता आणि पाण्याची टंचाई टोमॅटो, कांदा, बटाटा आणि हिरव्या भाज्यांचे दर कडाडणार.
साखर महाराष्ट्र, यूपी, कर्नाटकात उसाचे उत्पन्न घटणार साखरेच्या किमतींमध्ये मोठी वाढ होणार.
दूध, अंडी आणि मांस चाऱ्याची कमतरता आणि जनावरांवरील उष्णतेचा ताण दूध उत्पादनात घट होऊन डेअरी प्रॉडक्ट्स महागणार.
दैनंदिन वस्तू (FMCG) वाहतूक खर्च वाढल्याने उत्पादन खर्च वाढणार साबण, टूथपेस्ट, पॅकेज्ड फूड आणि कपडे महागणार.

काय आहे ‘एल निनो’ आणि ग्रामीण चक्रव्यूह?
​एल निनो ही अशी भौगोलिक घटना आहे, ज्यामध्ये मध्य आणि पूर्व पॅसिफिक महासागरातील पाण्याचे तापमान सामान्यपेक्षा जास्त होते. यामुळे आग्नेय आशियात हवामान कमालीचे उष्ण आणि कोरडे होते.
​भारतात जवळपास निम्मी शेतजमीन आजही केवळ पावसावर अवलंबून आहे. देशातील १.४ अब्ज लोकसंख्येपैकी दोन-तृतीयांश लोकांचे उत्पन्न शेतीशी जोडलेले आहे. पाऊस कमी झाल्यास ग्रामीण भागातील उत्पन्न घटेल, ज्याचा थेट परिणाम मोटारसायकल, रेफ्रिजरेटर आणि इतर ग्राहक वस्तूंच्या (Consumer Goods) विक्रीवर होऊन संपूर्ण देशाचा आर्थिक विकास मंदावू शकतो.